
Yavuz Alogan
İspanyol İç Savaşı’nda (1936-39) kostümlü provası yapılan II. Dünya Savaşı, aynı zamanda Faşizm, Liberal Kapitalizm ve Komünizm arasında gerçekleşen bir ideolojiler savaşıydı.
Savaş sonrasına ilişkin nüfuz alanları, Şubat 1945’te toplanan Yalta Konferansı’ndan önce, Ekim 1944’te Moskova’da yapılan “Tolstoy Konferansı”nda Churchill-Stalin mutabakatıyla belirlendi.
O sırada Kızıl Ordu Romanya’ya (Ağustos 1944) ve Bulgaristan’a (Eylül 1944) girmişti; doğusuna ulaştığı Polonya’yı ele geçirmesine üç ay vardı. Doğu Avrupa’da kalıcı bir Sovyet nüfuz alanının oluşacağı anlaşılmıştı.
İtalya, Yunanistan, Fransa ve Yugoslavya’da durum belirsizdi.
İtalya’nın kuzeyinde Komünist partizanlar ulusal kurtuluş komiteleri aracılığıyla bölgenin siyasî, sosyal ve ekonomik hayatını fiilen yönetiyorlardı.
Yunanistan’da silahlı antifaşist sol cephe (EAM-ELAS) ile anti komünist sağ cephe (EDES) arasında süren Birinci İç Savaş sona ermişti. İtici gücünü Yunanistan Komünist Partisi’nin oluşturduğu EAM-ELAS ülkenin büyük bölümünü fiilen yönetiyordu.
Fransa’da Komünist Partisi Alman işgaline karşı direnişin en örgütlü gücünü oluşturuyordu ve Paris’in kurtuluşunda belirleyici bir askerî rol oynamıştı; fabrikalarda ve semtlerde örgütlüydü (Vatansever Milisler).
Yugoslavya’da, Belgrad’ın Ekim 1944’te Sovyet Kızıl Ordusu’nun yardımıyla kurtarılmasından sonra Komünist Partizan Hareketi’nin örgütlediği Antifaşist Ulusal Kurtuluş Konseyi (AVNOJ) ülkeyi fiilen yönetiyordu.
ABD ve İngiltere, Doğu Avrupa’da Sovyet nüfuzunu kabul etmek zorunda kaldı. Sorun, Avrupa’nın geri kalanında etkili olan Komünist örgütlerin silahsızlandırılması, başka deyişle Sovyet nüfuz alanının sınırlandırılması, özellikle Yunan ve Yugoslav komünistlerinin bir Sosyalist Tuna ya da Balkan Konfederasyonu kurma girişimlerinin önlenmesiydi.
Churchill ve Stalin Tolstoy Konferansı’nda bu sorunları teker teker ele alıp çözdüler.
Toplantının sonuna doğru Churchill, yarım sayfalık bir kâğıdın üzerine, “Romanya: yüzde 90 Rusya, Yunanistan: yüzde 90 Britanya, Yugoslavya: yüzde 50-50” gibi oranlar yazarak Stalin’in önüne koydu. Stalin oranları inceledikten sonra her birine onay işareti koyarak kâğıdı Churchill’in önüne doğru itti.
Churchill, anılarının 6. Cildi’nde (Triumph and Tragedy) Stalin’e “Bu kâğıdı yakalım,” dediğini aktarır. Milyonlarca insanın kaderinin bu şekilde belirlenmesinden rahatsız olmuştu. “Önemli değil,” der Stalin, “kâğıt sende kalsın.”
Bu anlaşma (antlaşma değil!) yapıldığı sırada Fransız Komünist Partisi’nin lideri Maurice Thorez Moskova’daydı. Yunanistan Komünist Partisi’nin lideri Nikos Zahariadis Nazi toplama kampı Dachau’da mahkûm olarak tutuluyordu. İtalyan Komünist Partisi’nin lideri Palmiro Togliatti ise 1944’te Moskova’dan İtalya’ya dönmüştü.
Togliatti, Churchill-Stalin mutabakatını uygulamak için İtalyan KP’sini harekete geçirdi. “Salerno Anlaşması” uyarınca (Salerno dönüşü -Salerno Turn- diye anılır) Partizanlar silahsızlandırıldı. Togliatti, Kral III. Vittorio Emanuele ve milliyetçi monarşist Pietro Badoglio hükümetiyle işbirliğini kabul etti. Daha sonra Başbakan Yardımcısı ve Adalet Bakanı olacaktı.
Maurice Thorez de hemen ülkesine döndü. “Tek Devlet, Tek Polis, Tek Ordu” sloganını icat ederek, Charles de Gaulle’ün komünistleri silahsızlandırma faaliyetini destekledi, daha sonra Ulusal Meclis’e seçildi, Devlet Bakanı oldu.
Yunanistan’da KP Genel Sekreter vekili olarak Zahariadis’in yerini alan Giorgios Siantos, Varkiza Anlaşması’yla ELAS’ın silahsızlandırılmasını sağladı. Silahların büyük bölümü İngiliz Ordu Karargâhı tarafından teslim alındı. Anlaşma sırasında Makedonya’da bulunan ELAS komutanı Markos Vafiadis’in silahlı isyanı İngilizlerin komünist katliamıyla sonuçlandı (Ayrıntılı bir anlatı için bkz. D. Eudes, Kapetanios, Belge 1985).
Yugoslavya’da Tito sürece ayak uydurarak Londra’da sürgünde bulunan Yugoslavya hükümetinin başbakanı İvan Şubaşiç’le geçici bir anlaşma yaptı, ancak Churchill-Stalin’in yüzde 50-50 oranını dikkate almadı. Yugoslavya Kralı II. Petar’ın ulusal birlik ve Tito’ya destek çağrısı bu tutumu güçlendirdi. Churchill-Stalin planı boşa çıktı. Tito, Stalin’le araya mesafe koydu, 1948’de ondan tamamen kopacaktı. Sosyalist Balkan Federasyonu kurma imkânı kalmamıştı; 1945’te Yugoslavya Federal Halk Cumhuriyeti kuruldu; 1963’te Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti adını alacaktı. Stalin, Tito’yu asla bağışlamadı. Kapitalist Avrupa durumu kabullenmek zorunda kaldı; kıtanın orta yerindeki bu sosyalist ülkeyi etnik ve dinî temelde bölmek için 1992’ye kadar bekleyecekti.
Sadece birkaç yıl süren bu süreçte Gladyo örgütünün ilk nüveleri oluştu, bütün Avrupa’da fakat en çok İtalya’da cinayet şebekeleriyle ve siyasî manipülasyonlarıyla etkili oldu. Avrupa’da faaliyet gösteren Amerikan istihbarat örgütü Stratejik Hizmetler Bürosu (OSS), Nazi Almanyası’nın Doğu cephesi istihbarat şefi Reinhard Gehlen’in teşkilatını ve kadrolarını ABD askeriyesinin himayesinde Gehlen örgütüne dönüştürdü ve 1947’de kurulan CIA’nın temellerini inşa etti. Lenin’in dünya devriminin örgütlenmesi için 1919’de kurduğu III. Enternasyonal (Komintern) 1943’te kapatıldı ve 1947’de Avrupa komünist partilerine eşgüdüm sağlayan, danışmanlık hizmeti veren Kominform kuruldu.
Yalta Konferansı Kırım’daki Livadya Sarayı’nda toplandığı sırada Avrupa’nın siyasî coğrafyası ana hatlarıyla belirlenmişti. Üç Büyükler bu hatları resmîleştirdi. Birleşmiş Milletler’in kuruluş konferansının 1945’te San Francisco’da toplanmasına karar verildi. Günümüzde ABD ve AB’nin çökertmeye başladığı dünya düzeni böylece kurulmuş oldu.
Soru şudur: Stalin, Lenin’in I. Dünya Savaşı sırasında geliştirdiği stratejiye uygun biçimde, II. Dünya Savaşı’nı tekil ülkelerde iç savaşa dönüştürerek Avrupa çapında sosyalist devrimi zorlayabilir miydi?
Bunun nesnel koşulları vardı ve ideolojik ortam uygundu, faşizme karşı mücadele kapitalizme karşı mücadeleye dönüşebilirdi, kısmen dönüşmüştü de. Ancak bu iç savaş stratejisi, o yıllarda dünya nüfusunun neredeyse yüzde üçüne denk düşen yaklaşık 80 milyon can kaybının artarak devamına ve bir noktada ABD-Britanya’nın toparlanarak savaşta en ağır kayıplara uğrayan ve ekonomik altyapısı tahrip olan Sovyetler Birliği’ne savaş ilan etmesine yol açardı.
Savaşın son evrelerinde ABD ordusunun Wehrmacht’tan arta kalan güçleri de toplayarak Sovyetler Birliği’ne saldırmasını isteyen (bir ara Hitler de bunu hayal etmişti) General George S. Patton gibi güçlü şahsiyetler vardı. Ayrıca Potsdam Konferansı’ndan bir gün önce, 16 Temmuz 1945’te ABD ilk nükleer bomba denemesini (Trinity Denemesi) yapmış, Stalin bu haberi konferans sırasında bizzat Truman’dan almıştı. Sovyetler Birliği’nin ilk atom bombası denemesine daha dört yıl vardı.
Bütün bu etkenler dikkate alındığında, Stalin’in kıtasal devrimi zorlamaktansa, BM Güvenlik Konseyi’nde veto hakkına sahip bir Sovyetler Birliği ve Avrupa’nın neredeyse yarısını kaplayan bir nüfuz alanıyla yetinmesi, bugünden bakıldığında makul ve gerçekçi görünmektedir.
Görüldüğü gibi, Yalta Konferansı’nı belirleyen nesnel ve ideolojik/tarihsel koşullar ve bu koşulları teslim alan reel politik, Çin’in Şencen kentinde 17-18 Kasım 2026’da toplanan, 21 ülke ekonomisinin temsil edildiği Asya Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) toplantısı sırasında düzenlenen Putin-Şi-Trump zirvesinin güncel koşullarına ve olası reel politiğine hiçbir bakımdan benzemiyor. Her ikisinde de üç kişinin baskın olması dışında çağrışım yapacak bir şey yok.
APEC’te tartışılan sorunlar (dijital ticaret, dirençli tedarik zincirleri, inovasyon, mikroçipler, yapay zekâ, bağlantısallık vs) çok farklı. Katılımcılar arasında ideolojik ayrılık da yok. Çin’in “kendine özgü” ya da kendinden menkul sosyalizm iddiasına rağmen, zirvede, İran savaşının küresel kapitalizmin kırılganlığını ortaya koyan derslerinin ışığında neoliberal kapitalist dünyanın ekonomik sorunları ele alındı. Pasifik bölgesinde ekonomik işbirliği konulu bir toplantıda Ukrayna Savaşı, Tayvan sorunu, İran Savaşı/Hürmüz Boğazı gibi sorunların alenen ele alınması zaten beklenemezdi; nitekim Üçlü’nün açıklamalarında bu konulara yer verilmedi. Buna rağmen Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin yetkilerini sınırlamak gibi acil bir eğilimin oluştuğunu anlıyoruz (şimdilik Putin ve Netanyahu’yu ilgilendiriyor).
Bildirgenin en olumlu maddesi, “nükleer bir savaşın kazananı olamayacağı ve böyle bir savaşın hiçbir koşulda başlatılmaması gerektiği” konusunda varılan mutabakattır. Ancak ülkelerin nükleer silah stoklarının eşitsiz olması nedeniyle sınırlandırmaya gidilemeyeceği kabul edilmiş gibi görünüyor. Oysa geçmişte yapılan nükleer silahları sınırlandırma antlaşmaları sırasında da stok farkı vardı.
Bunun dışında insanlığın önemli bir bölümünün yeni bir Yalta, güçlü bir BM, uluslararası hukukun hâkim olduğu kurallı bir dünya özlemi duyması ve bu yönde beklentilerin dile getirilmesi umut vericidir.
Asıl önemli olan Şi, Putin ve Trump’ın, üçü birlikte ve ikili olarak toplamda 3,5 saati bulan kapalı görüşmelerde jeopolitik alana ne kadar girdikleri, ne konuştukları, hangi konularda mutabık kaldıkları, taviz verdikleri ya da çekince koyduklarıdır. Alınan kararları bilemeyiz, yaşayarak öğreneceğiz. Tıpkı Stalin-Churchill mutabakatından habersiz Avrupalılar’ın yaşayarak öğrendikleri gibi. yalogan@gmail.com

