Yavuz Alogan
Dün (7 Kasım) Ekim Devrimi’nin 109. yıldönümüydü. Bizim Cumhuriyet Devrimi’mize katkıda bulunan, insanlık tarihinin akışını değiştiren, “dünyanın lanetlenmişleri”ni ayağa kaldıran, işçi sınıfına ve sömürge halklarına umut olan bu büyük olayı elbette Enternasyonal Marşı eşliğinde kutluyoruz.
Günümüzde, tarih vermek gerekirse 1991’den bu yana, Ekim Devrimi’nin etki alanı içinde değiliz. Bu nedenle onun kazanımlarını, yetersizliklerini, gerçekleşen ve gerçekleşmeyen vaatlerini ve bugüne ne bıraktığını topluca değerlendirme imkânına sahibiz.
Tarihî bir olayı ancak olayın kendisini, yarattığı etkileri ve akıbetini ayrı ayrı ele alarak anlayabiliriz.
Ekim Devrimi’nin özünde, Lenin’in Bolşevik Partisi Merkez Komitesi’ni (MK) ikna ederek, monarşiye karşı demokratik devrimi burjuvaziye karşı sosyalist devrime dönüştürme iradesi (voluntarizm) yer alır. Dönüm noktası, Rus devrimcilerinin ve entelijansiyasının Şubat 1917 Devrimi’nden beri temel talebi olan ve Ekim Devrimi’nden sonra sadece iki buçuk ay açık kalan Kurucu Meclis’in Bolşevikler’in hâkim olduğu Tüm Rusya Sovyetleri MK’sinin kararıyla feshedilmesidir.
Bütün iktidarın Sovyetler’e geçmesi, Rus proletaryası ve köylülerin “Savaşa son, köylüye toprak” talebi etrafında toplanmasıyla gerçekleşti. Halkın emperyalist savaşı sürdürme arzusu kırılmamış ve Rus köylüsü devrime hazırlıksız olsaydı, Ekim Devrimi bir gün bile tutunamazdı.
Kendisinden önceki, o sıradaki ve sonraki hiçbir köylülükle kıyaslanamayacak kadar farklı özellikleri olan Rus köylüsü, Çarlık Rusyası’nda on yıllarca Narodnikler (Narodnaya Volya) ve anarşist entelektüeller tarafından eğitilmişti. İlk kırsal “sovyetler” kurulduğunda Bolşevikler’in ve Menşevikler’in adı bile konmamıştı. Dönemin devrimci Rus proletaryası ise köylü atalarının liberter eğilimlerini tevarüs etmişti. Lenin’in dehası, köylülüğün toprak sahibi aristokrasiyi tamamen tasfiye etme potansiyelini ve Çarlık’ın baskı aygıtlarının dağılma eğilimini uygun zamanda ve sağlam bir örgüte (Sovyetler) dayanarak değerlendirebilmiş olmasıdır.
Peki Bolşevikler devrim süreci içinde ihtilâl yoluyla iktidarı ele geçirmelerini nasıl açıkladılar ve sonrasını nasıl planladılar?
Bu soruyu yanıtlamak için Lenin’in “Nisan Tezleri”ni (4 Nisan 1917), Devlet ve Devrim (Ağustos-Eylül 1917) adlı tamamlanmamış kitabını ve Devrim’den sonra Lenin’in önerisiyle Nikolay Buharin ve Yevgeniy Preobrajenskiy’nin yazdığı programatik Komünizm’in ABC’sini, en azından tarihçi E. H. Carr’ın bu kitaba yazdığı önsözü okumak gerekir.
Sovyetler Birliği’nin 1921’den sonra 70 yıl süren yönetim tarzı ana hatlarıyla aynı kaldı. Başlangıç noktası, Bolşevik Partisi’nin 1921’de toplanan 10. Kongresi’dir. Savaş Komünizmi döneminin sert ve oldukça ütopik programından kısmî ve denetimli piyasa yapılanmasına geçişi öngören Yeni Ekonomi Politika (NEP) tabandan gelecek her türlü işçi muhalefetinin baskılanmasını gerektirdiği için parti içi fraksiyonlar (aslında her türlü tartışma ve eleştiri özgürlüğü) bir Kongre kararıyla kaldırıldı ve Genel Sekreterlik kurumu ihdas edildi.
Stalin, ölümüne (1953) kadar Parti’nin değişmez Genel Sekreteri olarak kaldı. En tepede Genel Sekreter ve Politibüro, onun altında Merkez Komitesi, daha sonra seçimle oluşan Sovyetler, onun altında Yerel Sovyetler vd.
Bu hiyerarşik yapı, özünde Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi içinde Lenin’in kurduğu Bolşevik fraksiyonun savunduğu parti anlayışının Devlet yönetimine yansımasıydı. Parti, bir çelik çekirdek etrafında toplanan profesyonel devrimcilerden oluşmalıydı. O dönemde (1900’lerin başı) bu yaklaşım Marksist Sosyal Demokratlar’ın örgütlenme anlayışına ters düşüyordu ve gerçekten de anarşist Sergey Neçayev’in 1869 tarihli “Devrimcinin Kateşizmi” başlıklı broşüründe önerdiği örgütlenme modeline daha yakındı. Nitekim Lenin, Devrim’den sonra Ortodoks Marksistler tarafından Blankist (Jakoben devrimciliğin sosyalist vârisi Louis-Auguste Blanqui’den mülhem), anarşist, darbeci vb. diye eleştirilmiştir.
Bu tartışma sırasında Menşevikler’in safında yer alan Lev Troçki, daha 1904 yılında “Siyasî Görevlerimiz” başlıklı broşüründe, Lenin’in merkezî parti modelinin sonunda tek adam diktatörlüğüne dönüşeceğini öngördü: “Parti içi siyasette bu yöntem, Parti örgütünün kendisini Parti’nin yerine koymasına; Merkez Komitesi’nin kendisini Parti örgütünün yerine koymasına ve sonunda diktatörün kendisini Merkez Komitesi’nin yerine koymasına yol açar.”
Kehanet doğrulandı ve devrimden sonra Stalin, Sovyetler Birliği’ni bir imparator ya da Çar gibi yönetti. Ancak bu, Stalin’in bütün hayatını devrimin muhafızlığına adamış büyük bir militan, sanayileşme sürecinde büyük bir örgütçü ve II. Dünya Savaşı sırasında Vatan Savunması’nı bizzat örgütleyen, hatta savaşı yöneten sahici bir lider ve sonrasında dünya çapında bir devlet adamı olduğu gerçeğini değiştirmez. Şöyle demiştir: “Ben ölünce mezarımın üzerine her türlü çöpü, pisliği yığacaklar fakat sonra güçlü bir rüzgâr esecek ve dökülen her pisliği temizleyecek.” Başka yerlerde değilse de bugünün Rusyası’nda o rüzgârın esmeye başladığını rahatlıkla söyleyebiliriz.
SSCB’nin varlığını sürdürdüğü 74 yıl içinde yarattığı etkiye gelince; her şeyden önce, kapitalizm dünyasının üzerinde dolaşıp duran “komünizm hayaleti”ni canlı tutarak vahşi kapitalizmi ehlileştirdiğini, kapitalist ülkelerde emekçilerin hayat standardına dolaylı yoldan katkıda bulunduğunu, bizimki dâhil bütün ulusal kurtuluş hareketlerine yardımcı olduğunu söyleyebiliriz. 1800’lerin ikinci yarısında Almanya’da Bismarck’ın başlattığı sosyal sigorta sisteminin özellikle 1950’lerden itibaren modernleşerek yaygınlaşması, bütün o refah devleti, sosyal yardım, iktisadî planlama, toplumsal kalkınma, gelir bölüşümü kavramlarının gerisinde, Kremlin’in üzerinde dalgalanan kızıl bayrağın kapitalist devletlerin ve dünya burjuvazisinin yüreğine saldığı korku ve bu korku nedeniyle emekçi sınıfların haklarını ve imkânlarını isyana sebebiyet vermeyecek bir düzeyde tutma çabası yatar.
Sovyetler Birliği’nin tarih sahnesini terk etmesiyle birlikte vahşi kapitalizm dizginlerinden boşaldı, kapitalist devletler ve hâkim sınıflar toplumun bütününe karşı sorumluluklarını terk etmeye, burjuvazi yurttaşı müşteriye indirgeyerek devletleri işgal etmeye ve onları birer kapitalist şirket gibi yönetmeye başladı. BM düzeninin çöküşünde, neoliberalizmin yarattığı kaosta, insanlığın nükleer savaşın eşiğine gelişinde, Sosyal Demokrasi’nin neoliberalizm akımına kapılarak yok oluşunda SSCB’nin uğradığı çöküşün payı çok büyüktür. Kapitalizm kendi karşıtını, düşmanını kaybedince dünyanın çivisi çıktı, dengesi bozuldu.
Akıbete gelince, bunun kökleri Lenin ile “Rus Marksizmi’nin Babası” Georgiy Plehanov arasındaki “Asyatik Despotizm” tartışmasına (1906) kadar uzanır. Tartışmanın konusu Devrim’den sonra uygulanacak “Tarım Programı”dır. Plehanov, Rusya’da devrimden sonra toprak dâhil her şeyi kamulaştırmanın devleti olağanüstü güçlendireceğini ve “Asyatik despotizm”e yol açacağını söyler. Lenin ise Rusya’nın iç dinamikleri ve sınıfsal yapısı nedeniyle Asyatik bir gerilemeyi engelleyecek ekonomik alt yapıya sahip olmadığını kabul etmekle birlikte, Rus Devrimi’nin kalıcı olma ihtimalini gelişmiş Batılı ülkelerdeki işçi sınıfının devrim yaparak Rusya’yı desteklemesinde görür.
1923’te, ölümüne bir yıl kala Lenin bu soruna geri döner. Dikte ettirdiği son makalelerinde Batı’da devrim olasılığının zayıflaması ve Rusya’nın kültürel geriliği üzerinde durur. Sovyet devletinin, devraldığı Çarlık bürokrasisine benzemeye başladığını, Asyatik alışkanlıklara geri döndüğünü söyler. Üzerine hafif bir Sovyet cilâsı çekilmiş, gerisi eski Çarlık ve Asyatik bürokrasiyle kaplı bir mekanizmanın varlığından söz eder. Koşullar Rusya’da bir devrim yarattığına göre, sosyalizmin gerektirdiği kültür ve uygarlık düzeyini işçi iktidarıyla inşa etmek gerekecektir. Batıda Devrim yenilgiye uğramış olsa bile (1918-23) doğu halkları emperyalizme karşı ayağa kalkmaktadır. Birinci Doğu Halkları Kurultayı 1920’de Bakü’de toplanmıştır fakat ikincisi toplanamamıştır ve yenilgiyle sonuçlanan birinci Çin Devrimi’ne (1925-26) beş yıl, Çin’de devrimin zaferine ise neredeyse 30 yıl vardır.
Neyse, uzatmayalım.
Stalin bu Asyatik bürokrasiyi devraldı, muazzam bir planlı sanayileşme çabasıyla ve Rus halkını bugün bile diğer bütün halklardan belirgin biçimde ayıran kültürel gelişimi asla ihmal etmeden devrimi ileriye taşıdı. 1945’te Sovyetler Birliği’nin Batı’ya doğru genişleyen nüfuz alanı yeryüzünün dörtte birini kaplıyor, bu geniş alan dünya nüfusunun neredeyse yüzde 9’unu barındırıyordu. Genişleme Rusya için her zaman jeopolitik bir zorunluluk olmuştu; şimdi de öyledir. Lev Troçki, 1939’da yazdığı bir makalede, ilk kez “etki alanları” terimini kullanmış, 1917 sonrası jeopolitik durumla ilgili olarak “Devrimci yayılma hatları Çarlığın yayılma hatlarıyla aynı idi; çünkü devrim coğrafi koşulları değiştirmez,” demiştir.
Devrimin akıbeti Stalin’in ölümünden sonra evreler hâlinde kendini gösterdi. Pek çok sebep arasında ikisi öne çıkıyor.
Birincisi, devlet bürokrasisini tasfiye dışında yenilemeyi mümkün kılan bir idarî yöntemin bulunamaması; zamanla, Nomenklatura denilen ve hepsi atamayla göreve gelen, çıkarları giderek özelleşen bir yöneticiler kastının oluşmasıdır. Bu partili kastın ikinci, hatta birinci kuşağı 1991’den sonra Oligark denilen Rus kapitalistlerine dönüştü.
İkincisi, Batı’yla girişilen, başta uzay araştırmaları olmak üzere teknoloji ve silahlanma yarışının; yanı sıra Afganistan savaşı gibi sonuçsuz jeopolitik girişimlerin muazzam maliyetinin her türlü tüketim malı üretimi üzerinde yarattığı baskı ve daha rasyonel bir sosyalist ekonomi kurmak için başlatılan fakat mevcut devlet yapısıyla üstesinden gelinemeyen bir dizi başarısız reform girişimidir.
Bunlara Huruşov’dan sonraki gerontokrasinin sistemi tam bir atalete sokmasını (Anthony Barnett’in deyişiyle Brejnev döneminin istikrar gibi görünen “uzun kış uykusu”) ve nihayet Bush ve Kohl’ün tarih bilinci gelişmemiş saf Gorbaçev’i aldatmasını, Kızıl Ordu’dan arta kalan şeyin son bir refleksle başlattığı darbe girişimini boşa çıkaracak koşulların önceden oluşmuş olmasını ve daha pek çok faktör ve olayı ekleyebiliriz.
Netice olarak Paris Komünü 72 gün, Sovyetler Birliği deneyimi ise 74 yıl sürdü.
Ekim Devrimi’nden bugüne, Lenin’in “Somut durumun somut tahlili” sözü, şartları zorlayan ihtilalci bir devrimcilik yöntemi ve nesnel/tarihsel koşulların verili durumunu her şart altında aşma iradesinden başka pek bir şey kalmadı.
Nitekim tarihçi Eric Hobsbawm, Sovyetler Birliği’nin dağılmasından bir yıl önce, Fransız Devrimi’nin 200. yılı için yazdığı “Fransız Devrimine Bakış” adlı kitabında 1917 Ekim Devrimi’nin yarattığı etkinin günümüzde azaldığını, bu devrimle başlayan sürecin, ölçeği ve yarattığı etkilerin sürekliliği bakımından Fransız Devrimi’ne kıyasla “cüce” kaldığını söyler.
1789 Fransız Devrimi’nin üzerinden pek çok şey geçti (Direktuvar Yönetimi, Emperyal Napoleon Savaşları, iki kez Bourbon Hanedanı, Louis Bonaparte, Paris Komünü, iki dünya savaşı ve beş Cumhuriyet) fakat bu devrimin yarattığı hukukî ve idarî yapılar günümüze kadar geldi; “Toplum Sözleşmesi” düşüncesi, “yurttaş” kavramı ve ulus-devlet anlayışı canlı kaldı, 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi günümüze kadar güncelliğini korudu, bütün ülkelerin anayasalarına girdi. Günümüzde sokaklara çıkıp özgürlük, eşitlik, laiklik, anayasal güvence, yeniden sosyal refah devleti isteyen insanlar, 18. yüzyılda burjuvaziye ait olan taleplere neoliberalizmden çıkış koşullarında bütün insanlık adına sahip çıktılar.
Lenin’in temel bir kitap olan “Emperyalizm, Kapitalizmin En Yüksek Aşaması” dışında kalan, söz gelimi “Iskra tipi örgütlenme”si, İki Taktik’i, işçi-köylü ittifakı; bunların yanı sıra, Sovyet tipi aygıtlar, proletaryanın devrimci demokratik diktatörlüğü ya da Stalin’in “büyük sanayi atılımı,” Troçki ile Stalin’i karşı karşıya getiren “tek ülkede sosyalizm” sorunsalı vb bugün bize pek bir şey söylemiyor. Sovyetler Birliği’nin çöküşü muazzam bir teorik/ideolojik tartışma külliyatını da beraberinde götürerek tarihe havale etti.
Sonuç olarak, geçmiş ya da güncel sosyalist devletlerin resmî tarih anlayışlarını tekrar tekrar üretmenin kimseye faydası yok. Bu resmî tarih enkazlarını eşeleyerek geleceğe ışık tutabilecek bir zemin oluşturmak da pek mümkün görünmüyor. Kapitalizme karşı iki yüzyıldır verilen mücadelenin hangi noktalarda kesintiye uğradığını, nerelerde sürekliliğini koruduğunu değerlendirirken, her türlü saplantıdan ve taraftarlık duygusundan arınmış geniş bir devrimci bakış geliştirmek; bugünün dünyasında geçmişin bütün anti-kapitalist kültürüne sahip çıkılarak nasıl 21. yüzyıl devrimcisi olunur, somut durumun somut çözümlemesi nasıl yapılır, ona bakmak gerekir.
1917 Ekim Devrimi’nin 109. yıldönümünde, Devrim’in diplomatı Adolf Abramoviç Yoffe’nin sözleriyle “sonsuzluğun hizmetinde” mücadele eden bütün devrim kahramanlarını ve kurbanlarını, ayırım gözetmeksizin saygıyla anıyoruz.