Yavuz Alogan<\/p>\n\n\n\n
Gericili\u011fin Retori\u011fi<\/em> (\u0130leti\u015fim 1994) adl\u0131 kitab\u0131nda Albert O. Hirschman devrimlerin ve kar\u015f\u0131devrimlerin olu\u015fturdu\u011fu tarihsel ba\u011flam i\u00e7inde bir \u201ctepkisellik tezi\u201d geli\u015ftirir.<\/p>\n\n\n\n Tez, birbiriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 \u00fc\u00e7 alt-tezden olu\u015fur: ters etki tezi, bo\u015funal\u0131k tezi ve tehlikeye atma tezi.<\/p>\n\n\n\n \u201cTers etki tezi\u201d \u015fudur: Devleti ele ge\u00e7irenler toplumu belirli bir y\u00f6nde iterler; ancak bu giri\u015fim toplumun aksi y\u00f6nde hareket etmesiyle sonu\u00e7lan\u0131r. \u0130yi niyetli bir kamu siyaseti zamanla amac\u0131na ters d\u00fc\u015fer, istenen sonucu vermez, ters etki yarat\u0131r. \u00d6zg\u00fcrl\u00fck vaatleriyle ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131n\u0131z hareket oligar\u015fiye ya da d\u00fcped\u00fcz diktat\u00f6rl\u00fc\u011fe yol a\u00e7ar. Mesela halk\u0131n do\u011fal \u00f6nderleri olarak besleyip sahneye \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131z insanlar \u00e7ocuklara tecav\u00fcz etmekte, yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131z yeni h\u00e2kim s\u0131n\u0131f halk\u0131 amans\u0131zca s\u00f6m\u00fcrmektedir. Toplum ters y\u00f6nde hareket etmeye ba\u015flar. Kurmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131z rejimin yap\u0131sal rezilli\u011fini ve sefilli\u011fini dindar\u0131yla, ateistiyle herkes g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr art\u0131k. Y\u00fckselen tepkileri bast\u0131rmak i\u00e7in zor kullan\u0131r, \u015fiddete ba\u015fvurursunuz.<\/p>\n\n\n\n Burada Hirschman, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131lar\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fck duygusu yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131, kibirlenen insan\u0131n gerileme s\u00fcrecini alg\u0131layamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kendisini toplumla birlikte felakete s\u00fcr\u00fckledi\u011fini ima eder. Bu bir Hubris-Nemesis ard\u0131ll\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Hayat kibirli muktedirden mutlaka intikam al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u201cBo\u015funal\u0131k tezi\u201d \u015fudur: Devrimler ve kar\u015f\u0131devrimler toplumu de\u011fi\u015fmeye zorlar fakat toplumun \u201cderin\u201d yap\u0131lar\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle dokunulmam\u0131\u015f olarak kal\u0131r. Co\u015fkuyla savundu\u011funuz, zor kullanarak ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011finiz d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, insan tabiat\u0131nda var olan a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fc\u011fe, idrak yoksunlu\u011funa, memeli bir hayvan olarak insan\u0131n yap\u0131s\u0131nda a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan ilkel y\u00f6nsemelere (belki bunlara nank\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc ve tarih bilincinden yoksunlu\u011fu da eklemek gerekir) n\u00fcfuz edememi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Mesela devrim yap\u0131p sosyalizm ilan edersiniz, yetmi\u015f iki sene sonra ekonomiyi y\u00f6neten \u201ckom\u00fcnist\u201d kadrolar\u0131n\u0131z ans\u0131z\u0131n birer kapitalist oligark olarak ortaya \u00e7\u0131karlar; e\u015fitlik\u00e7i devletiniz devrimin muhaf\u0131z\u0131 olan, yine sizin kurdu\u011funuz istihbarat \u00f6rg\u00fct\u00fc taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilerek bu kez Ortodoks bir imparatorluk tasla\u011f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Ya da toplumu laisizm y\u00f6n\u00fcnde hareketlendiren devriminiz toplumun derin yap\u0131lar\u0131 \u00fczerinde sadece bir makyaj etkisi yaratm\u0131\u015ft\u0131r; laik, demokratik hukuk devletiniz kesintiye u\u011frar, yirmi y\u0131l i\u00e7inde teokratik bir diktat\u00f6rl\u00fc\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Elbette toplumsal hayat bu d\u00fczeylerde sabit kalmayacak, bu gerilemelerin ya da ileri at\u0131l\u0131mlar\u0131n da aksi tesirleri olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u201cTehlikeye atma\u201d tezi \u015fudur: Bir de\u011fi\u015fim, devrim ya da kar\u015f\u0131devrim giri\u015fimi, tasavvur ve tahayy\u00fcl etti\u011finiz sonu\u00e7lar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan arzu edebilece\u011finiz bir \u015feydir. Fakat harekete ge\u00e7erken var olan\u0131 tehlikeye atman\u0131z gerekir. De\u011fi\u015fim istersiniz fakat bu de\u011fi\u015fimi ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in yapaca\u011f\u0131n\u0131z hareket kabul edemeyece\u011finiz kadar b\u00fcy\u00fck maliyetlere yol a\u00e7abilir. Bir de bakm\u0131\u015fs\u0131n\u0131z, ka\u015f yapay\u0131m derken g\u00f6z \u00e7\u0131karm\u0131\u015fs\u0131n\u0131z. Burada elbette bir fayda-maliyet analizi var. Daha b\u00fcy\u00fck kazan\u0131mlar i\u00e7in yapaca\u011f\u0131n\u0131z hamle edinilmi\u015f kazan\u0131mlar\u0131n\u0131z\u0131 tehlikeye atacakt\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n kendileri i\u00e7in ve toplum i\u00e7in olumsuz sonu\u00e7lar do\u011furaca\u011f\u0131 kayg\u0131s\u0131yla eylemden ka\u00e7\u0131nmalar\u0131n\u0131n sebebi budur.<\/p>\n\n\n\n Halk\u0131 harekete ge\u00e7irmek istiyorsunuz. Fakat halk\u0131n geni\u015f kesimlerinde eylemin maliyetinin ve olas\u0131 mutsuz sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n eylemin sa\u011flayaca\u011f\u0131 yararlardan daha fazla olaca\u011f\u0131na dair yayg\u0131n bir kanaat varsa halk\u0131 harekete ge\u00e7iremezsiniz. Halk ancak en k\u00f6t\u00fcs\u00fcn\u00fc ya\u015famakta, en a\u011f\u0131r maliyeti \u00f6demekte oldu\u011funu, hi\u00e7bir \u015feyin \u015fimdiki durumdan daha k\u00f6t\u00fc olamayaca\u011f\u0131n\u0131 anlad\u0131\u011f\u0131 zaman harekete ge\u00e7meye, k\u0131v\u0131lc\u0131m\u0131 \u00e7akt\u0131\u011f\u0131n\u0131z anda parlamaya haz\u0131r h\u00e2le gelir. Kazan\u0131m olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bir \u015feyler varsa onlar\u0131 tehlikeye atmak istemez. <\/p>\n\n\n\n Eski bir \u00c7in atas\u00f6z\u00fc vard\u0131r: \u201cH\u00fck\u00fcmdar\u0131 at\u0131ndan indirmek isteyen bin han\u00e7er darbesini g\u00f6ze al\u0131r.\u201d Burada her bak\u0131mdan tehlikeli bir durum var. Her \u015feyi tehlikeye at\u0131yorsunuz. Harekete ge\u00e7erseniz hem bin han\u00e7er darbesi yersiniz, hem de yeni h\u00fck\u00fcmdar eskisini aratabilir. At\u0131n yan\u0131nda y\u00fcr\u00fcmek, hatta h\u00fck\u00fcmdar\u0131n \u00e7izmesini \u00f6pmek ya da debelenerek at\u0131n terkisine \u00e7\u0131kmaya \u00e7al\u0131\u015fmak daha iyi olur. Elbette bunu yaparken, h\u00fck\u00fcmdar\u0131 \u201cb\u00fcy\u00fck vatansever,\u201d \u201cvatan kurtaran aslan\u201d diye \u00f6vmeniz de gerekecektir. Bu t\u00fcrden korkakl\u0131k ve teslimiyeti yukar\u0131dan at\u0131p tutan hi\u00e7bir demagoji g\u00f6zlerden saklayamaz.<\/p>\n\n\n\n \u015eimdi bana \u201cBu Hirschman da nereden \u00e7\u0131kt\u0131?\u201d diyeceksiniz. Ge\u00e7en sabah koronadan k\u0131r\u0131lan g\u00fczel \u015fehrimiz Ankara\u2019n\u0131n do\u011fmakta olan muhte\u015fem sonbahar g\u00fcne\u015fine do\u011fru pedal basarken 27 y\u0131l \u00f6nce bo\u011fu\u015ftu\u011fum kitap akl\u0131ma geldi. O s\u0131rada kendi kendime, \u201cNe diyor lan bu?\u201d diye s\u00f6ylenmi\u015ftim. Zor bir metindi, yazar\u0131n tezlerini kendi fikriyat\u0131yla birle\u015ftiremeyen \u00e7evirmen epeyce zorlanm\u0131\u015ft\u0131. Asl\u0131nda kitab\u0131n ad\u0131 \u201cTepkisel Retorik\u201d olsayd\u0131 daha do\u011fru olurdu ama o zaman da kitab\u0131 kimse sat\u0131n almazd\u0131. Neyse art\u0131k\u2026<\/p>\n\n\n\n B\u00f6yle \u015feyler bunca y\u0131l sonra insan\u0131n akl\u0131na sebepsiz yere gelmez. Demek ki kitap beynimin dehlizlerinde, zaman\u0131 gelince belirginle\u015fen baz\u0131 soru i\u015faretleri b\u0131rakm\u0131\u015f. Baz\u0131 yerleri s\u00f6z olarak de\u011fil de kapsam olarak hat\u0131rlad\u0131m. Mesela kitab\u0131n bir yerinde yazar \u201coligar\u015finin demir yasas\u0131\u201dndan s\u00f6z eder. Bu yasaya g\u00f6re, siyas\u00ee partiler, sendikalar ve kitle \u00f6rg\u00fctleri, demokratik denetim ya da kat\u0131l\u0131m giri\u015fimlerini bo\u015fa \u00e7\u0131karan, genellikle kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na hizmet eden ve kendi varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren oligar\u015filer taraf\u0131ndan farkl\u0131 derecelerde y\u00f6netilmektedir.<\/p>\n\n\n\n Sabah\u0131n alacakaranl\u0131\u011f\u0131nda cep telefonuma g\u00f6z att\u0131m. Ekranda \u015f\u00f6yle yaz\u0131yordu: \u201cY\u00fcksek riskli b\u00f6lgedesiniz.\u201d Semt, \u015fehir ve \u00fclke olarak y\u00fcksek riskli b\u00f6lgedeyiz.<\/p>\n\n\n\n \u00d6zg\u00fcrl\u00fck, demokrasi ve laiklik i\u00e7in m\u00fccadele edecek ve sosyal e\u015fitlik arayaca\u011f\u0131z. O eski mar\u015f\u0131 s\u00f6yleyece\u011fiz: \u201c\u0130syan ate\u015fini k\u00f6r\u00fckle, zulm\u00fc r\u00fczg\u00e2rlara savur \/ Kollar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn g\u00fcc\u00fcyle tav\u0131 gelen demire vur.\u201d Veryans\u0131ntv<\/em>, 09.09. 2020<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Yavuz Alogan Gericili\u011fin Retori\u011fi (\u0130leti\u015fim 1994) adl\u0131 kitab\u0131nda Albert O. Hirschman devrimlerin ve kar\u015f\u0131devrimlerin olu\u015fturdu\u011fu tarihsel ba\u011flam i\u00e7inde bir \u201ctepkisellik tezi\u201d geli\u015ftirir. Tez, birbiriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 \u00fc\u00e7 alt-tezden olu\u015fur: ters etki tezi, bo\u015funal\u0131k tezi ve tehlikeye atma tezi. \u201cTers etki tezi\u201d \u015fudur: Devleti ele ge\u00e7irenler toplumu belirli bir y\u00f6nde iterler; ancak bu giri\u015fim toplumun aksi y\u00f6nde … <\/p>\n